Willem Frederik Hermans: De meester van de polemiek
Stel je voor: je zit aan een tafel in een bruin café, de koffie is net iets te sterk en je praat over schrijvers die echt iets te zeggen hebben. Dan kom je onvermijdelijk uit bij Willem Frederik Hermans.
Geen lieve man, geen gladde prater, maar een meester in het ongemakkelijk maken.
Hij schreef niet alleen romans, hij vocht. Met woorden, met collega’s, met de wereld. En dat maakt hem tot een van de interessantste figuren in de Nederlandse literatuur. In dit stuk duiken we in zijn polemiek, de ruzies en de scherpe pen die hem zo’n legende maakten.
Wie was Hermans eigenlijk?
Willem Frederik Hermans werd geboren in 1921 en stierf in 1995. Hij was schrijver, dichter en essayist, maar vooral een denker die geen blad voor de mond nam.
Zijn werk is vaak donker, cynisch en vol wetenschappelijke precisie. Denk aan boeken als De tranen der acacia’s (1949) en De donkere kamer van Damokles (1958).
Beide staan in elke goede boekenkast. Hermans was geen typeschrijver. Hij schreef over de oorlog, over identiteit, over de zinloosheid van het bestaan. Maar het was niet alleen zwaar.
Zijn stijl was scherp, bijna wiskundig. Geen woord te veel.
En dat maakte hem tot een ideale polemist. Hij kon een discussie aangaan met een precisie die pijn deed.
Wat is polemiek eigenlijk?
Polemiek is simpel gezegd: een felle, publieke discussie. Een ruzie op papier.
Het is niet zomaar een meningsverschil; het is een aanval. Hermans was hier een meester in. Hij schreef essays en brieven waarin hij collega’s, critici en zelfs hele instituten neerhaalde.
Het ging hem niet om ruzie voor ruzie, maar om principes. Om de waarheid, zoals hij die zag.
Waarom is dat belangrijk? Omdat polemiek scherpte brengt. Het dwingt je om na te denken over wat je gelooft. Hermans liet zien dat literatuur niet alleen mooi hoeft te zijn, maar ook confronterend.
Zijn ruzies waren vaak een verlengstuk van zijn werk. Ze lieten zien dat taal macht heeft.
En dat macht misbruikt kan worden. Een goed voorbeeld is zijn conflict met de dichter Gerrit Kouwenaar. Hermans vond Kouwenaars werk vaag en onzin.
Hij schreef er fel over, met een toon die je vandaag de dag nog steeds voelt.
Het was niet persoonlijk, maar het voelde wel zo. Dat was zijn kracht.
Hoe werkte zijn polemiek?
Hermans gebruikte verschillende methoden. Ten eerste was er zijn schrijfstijl: helder, bot en zonder omwegen.
Hij schreef essays in kranten en tijdschriften, maar ook in zijn eigen boeken. Denk aan Het sadistische universum (1964), een bundel essays vol aanvallen.
Daarin ging hij tekeer tegen de literaire elite, de linkse kerk en zelfs zijn eigen uitgever. Een tweede methode was de brief. Hermans schreef brieven die later werden gepubliceerd. Die brieven waren vaak net zo scherp als zijn romans.
Hij kon een uitgever vertellen waarom hij een contract niet wilde, of een criticus uitleggen waarom diens recensie onzin was.
Deze brieven zijn nu verzameld in boeken als Brief aan een drukker (1979). Ze kosten tweedehands zo’n €15 tot €25, afhankelijk van de staat. Ten derde was er zijn publieke optreden.
Hermans gaf lezingen en interviews waarin hij niets ontzag. Een beroemd voorbeeld is zijn lezing over de oorlog, waarin hij de mythe van het verzet doorprikte.
Hij vond dat Nederlanders te makkelijk deden over hun eigen rol. Dat leverde hem veel vijanden op, maar ook bewonderaars.
Zijn werkwijze was simpel: observeer, analyseer en val aan. Geen emotie, alleen feiten en logica. Dat maakte hem onaantastbaar. Want hoe kon je ruzie maken met iemand die altijd gelijk had?
Varianten van zijn polemiek
Hermans’ polemiek kende verschillende vormen. De eerste is de literaire kritiek.
Hij recensieerde boeken van anderen, maar dan op een manier die je nu nog zou schokken.
Hij schreef bijvoorbeeld over De avonden van Gerard Reve, niet als lovend essay, maar als een analyse vol kritiek. Wie meer wil weten over het turbulente leven van Gerard Reve, ontdekt in zijn boek Over het essentiële en het toevallige (1977) een goed voorbeeld van deze aanpak. De tweede variant is de persoonlijke ruzie.
Hermans had ruzie met schrijvers als Harry Mulisch, de alchemist van de Nederlandse letteren, en Maarten ’t Hart. Mulisch vond hem te negatief; Hermans vond Mulisch te opportunistisch.
Deze ruzies speelden zich af in interviews en krantenartikelen. Ze zijn nu te lezen in biografieën, zoals Willem Frederik Hermans: Een biografie van Wim Hazeu (€25 tot €30 tweedehands). Een derde variant is de maatschappelijke polemiek. Hermans schreef over politiek, wetenschap en cultuur.
Hij was fel tegen de vernieuwing van het onderwijs en de opkomst van het relativisme, een scherpe kritische blik die we ook terugzien in het levensverhaal van de horror-grootmeester.
Zijn essaybundel 50 jaar Nederlandse literatuur (1990) laat zien hoe hij de literaire wereld opschudde. Dit boek kost tweedehands zo’n €20. Prijzen voor zijn boeken variëren.
Een romaneditie van Hermans kost nieuw €20 tot €30 per stuk. Tweedehands zijn ze vaak goedkoper, tussen €10 en €15.
Essaybundels zijn iets duurder, zeker als ze in goede staat zijn. Voor een complete collectie ben je zo €200 tot €300 kwijt, afhankelijk van de uitgaven.
Praktische tips: Hoe leer je van Hermans’ polemiek?
Wil je Hermans’ werk zelf lezen? Begin dan met De donkere kamer van Damokles.
Het is zijn meest toegankelijke roman en laat zien hoe hij spanning opbouwt zonder clichés. Koop een tweedehands exemplaar voor €10 tot €15, of een nieuwe editie voor €20. Lees het langzaam, let op de zinnen.
Ze zijn als messen. Lees daarna zijn essays.
Pak Het sadistische universum of Over het essentiële en het toevallige. Deze boeken kosten tweedehands €15 tot €25. Neem een potlood en markeer passages waarin hij iemand afvalt.
Vraag je af: waarom doet hij dit? Wat wil hij bereiken?
Zo leer je zijn denkwijze kennen. Volg zijn voorbeeld in je eigen leesclub of online discussie.
Wees niet bang om fel te zijn, maar blijf bij feiten. Gebruik korte, heldere zinnen. Vermijd emotie, tenzij het nodig is. Hermans liet zien dat je met scherpte kunt overtuigen.
Probeer het eens: schrijf een korte recensie van een boek dat je net las, maar dan zonder franje. Tot slot: respecteer de grenzen.
Hermans ging ver, maar hij was geen troll. Zijn polemiek had een doel: de waarheid boven tafel krijgen. Gebruik dat als leidraad.
En als je zijn boeken koopt, check dan de staat. Een goede tweedehands winkel zoals De Slegte of online platforms hebben vaak aanbiedingen voor €10 tot €20 per stuk.
Zo leer je niet alleen over Hermans, maar ook over de kracht van taal. En dat is wat hem zo’n meester maakte.