Wat is magisch realisme? (Met voorbeelden uit de literatuur)
Definitie en oorsprong van het magisch realisme
Stel je voor: je zit in de keuken en er vliegt zomaar een engel door de kamer. Niemand schrikt. De koffie blijft warm, het gesprek gaat verder.
Dat is de kern van magisch realisme. Het is een literaire stroming waarin het alledaagse leven en het onverklaarbare naadloos samenvloeien. Het is geen droomwereld, maar onze eigen wereld, met een extra laag.
Het is een beetje verwarrend, want het is geen fantasy. In fantasy bouw je een complete nieuwe wereld met eigen regels.
Het ontstaan van de term
In magisch realisme speelt het wonder zich af in onze herkenbare wereld. De personages reageren niet verbaasd, ze accepteren het. Dat maakt het zo krachtig en vaak ook ongemakkelijk.
De Duitse kunstcriticus Franz Roh gebruikte de term in 1925 om een nieuwe stijl in de schilderkunst te beschrijven. Het ging toen vooral over de 'na-kubistische' schilderijen.
Later grepen Latijns-Amerikaanse schrijvers de term op. Zij zagen in de kunstgeschiedenis een manier om hun eigen, complexe realiteit te beschrijven.
Zo ontstond er een brug tussen de kunst en de literatuur. De term kreeg een eigen leven. Het ging niet langer om schilderijen, maar om verhalen die de werkelijkheid oprekten. Het ging om de betekenis magisch realisme in de context van literatuur.
De Latijns-Amerikaanse boom
De grote doorbraak kwam vanuit Latijns-Amerika. In de jaren zestig en zeventig vond er een literaire explosie plaats, de zogenaamde Latijns-Amerikaanse literatuur boom.
Schrijvers uit die regio veroverden de wereld. Ze lieten zien dat literatuur meer kon zijn dan alleen realistische beschrijvingen. Het was een tijd van politieke onrust, maar ook van culturele bloei. De schrijvers vonden een manier om de geschiedenis en de maatschappij te vangen in een nieuwe vorm.
Ze verweven magie met de dagelijkse strijd. Zo kreeg de literaire stroming een politieke lading.
De meesters van het genre
Het gezicht van de stroming is ongetwijfeld de Colombiaanse schrijver Gabriel García Márquez.
Zijn werk is de standaard geworden. Zijn stijl is rijk, vol herhalingen en mythische elementen. Hij schrijft alsof hij een oude sage vertelt, maar dan over zijn eigen familie.
Een andere belangrijke figuur is de Argentijn Jorge Luis Borges. Hoewel hij soms wat filosofischer is, speelt hij constant met de grenzen van de werkelijkheid.
Hij houdt van labyrinten, oneindige bibliotheken en dubbelgangers. Beide schrijvers hebben de manier waarop we naar de wereld kijken veranderd.
De werkelijkheid is ook maar een verzameling verhalen die we met elkaar zijn overeengekomen.
Kenmerken van magisch realistische verhalen
Er zijn een paar dingen die je bijna altijd terugziet in deze boeken. Ten eerste is er de alledaagse magie.
Een meisje dat opstijgt bij het wassen van de ramen. Een man die eeuwen leeft.
Het gebeurt zonder poeha. De personages gaan door met hun leven alsof het niets is. Een ander typisch kenmerk is de cyclische tijd.
De tijd loopt niet lineair van A naar B. Het lijkt meer op een cirkel of een spiraal. Gebeurtenissen herhalen zich, generaties doen hetzelfde. Dit geeft de verhalen een dromerig, maar ook noodlottig gevoel.
Tenslotte zit er vaak een laag politieke kritiek in. Door de magie heen beschrijven schrijvers de harde realiteit van dictaturen, armoede of onderdrukking.
De magie kan een vlucht zijn, maar ook een manier om pijn te verbeelden die te groot is voor gewone woorden.
Bekende internationale voorbeelden
Wil je zelf ervaren hoe dit werkt? Er zijn een paar sleutelboeken die je echt gelezen moet hebben.
Ze laten de kracht van de stroming zien, van Latijns-Amerika tot Japan. Deze magisch realisme boeken zijn echte aanraders. Ze zijn stuk voor stuk meesterschap in woord.
Van complexe familiesaga's tot intieme portretten van eenzaamheid. Er is voor elk wat wils.
De klassieker: Honderd jaar eenzaamheid
Zoals gezegd is Honderd jaar eenzaamheid van Gabriel García Márquez het boek.
Het verscheen in 1967. Het verhaal draait om de familie Buendía in het fictieve Macondo. Wonderen en rampen wisselen elkaar af. Het is een epos dat, in tegenstelling tot het modernisme in de literatuur, de cyclus van de geschiedenis op magische wijze verweeft.
De Indiase explosie: Midnight's Children
Als je dit leest, begrijp je meteen wat de stroming inhoudt. Uit India komt Salman Rushdie met zijn meesterwerk Midnight's Children.
Het verhaal volgt kinderen die geboren zijn rond het moment dat India onafhankelijk werd. Ze hebben allemaal bovennatuurlijke krachten. Rushdie mengt volksverhalen met de geschiedenis van zijn land.
De moderne Japanner: Haruki Murakami
Het is chaotisch, briljant en episch. Midnight's Children won de Booker Prize in 1981.
De Japanse schrijver Haruki Murakami schrijft ook in deze trant. Zijn personages zijn vaak gewone, wat verloren mannen. Ze verdwalen in een wereld die precies lijkt op de onze, maar net even anders is. Denk aan pratende katten of diepe, oneindige putten. Murakami maakt de magie vaak persoonlijker en minder historisch.
Magisch realisme in de Nederlandse en Vlaamse literatuur
Natuurlijk is deze stroming niet alleen in het buitenland te vinden. Ook in de Lage Landen hebben schrijvers geëxperimenteerd met kenmerken van het postmodernisme.
Vooral in Vlaanderen was het in de naoorlogse periode een stroming van betekenis, vergelijkbaar met de invloed van de Boom in de Latijns-Amerikaanse literatuur.
Het bood een manier om de zwaarwichtige realiteit te ontstijgen. Het ging vaak over verlangen, vervreemding en de kracht van de verbeelding. De schrijvers zochten naar een eigen stem los van het streng realistische.
De Vlaamse vertegenwoordigers
De belangrijkste naam hier is Hubert Lampo. Hij werd de 'vader' van het Vlaams magisch realisme genoemd.
Zijn beroemdste boek is De komst van Joachim Stiller (1960). Hierin duikt een mysterieuze figuur op die misschien wel de Messias is. Lampo vermengt religie, geschiedenis en spanning. Een andere belangrijke schrijver is Johan Daisne.
Zijn werk is vaak donkerder en meer surrealistisch. Samen met Lampo zorgden ze voor een vernieuwing van de Vlaamse literatuur.
Ze lieten zien dat ook de Lage Landen ruimte hadden voor de onverklaarbare werkelijkheid.