Ulysses van James Joyce: Waar gaat het over?
Oké, eerst even eerlijk: Ulysses heeft een reputatie. Het staat in de boekenkast van mensen die graag willen laten zien dat ze literatuur serieus nemen.
Het boek voelt als een berg die je moet beklimmen, zonder kaart of kompas. Maar wat als ik je nu vertel dat het gewoon een verhaal is over een dag in Dublin?
Een extreem gedetailleerde, slimme, grappige en soms ontroerende dag. Het is geen examen. Het is een ervaring. En je hoeft het niet in één keer te doen.
Laten we het ontleden, zonder al die angstaanjagende literaire termen. Waar gaat dit beroemde boek nu écht over?
Een dag uit het leven van twee vrienden
De basis is simpel. Het verhaal speelt zich af op één dag: 16 juni 1904.
De hoofdpersoon is Leopold Bloom, een reclameverkoper van Joodse afkomst die door Dublin loopt, zijn werk doet, een beetje rondhangt en nadenkt over zijn leven. Hij is een beetje een buitenstaander, een aardige kerel met een groot hart en een diep verdriet dat hij met zich meedraagt. Zijn gedachten zijn een chaos van herinneringen, observaties en flarden reclamejingles.
Wij mogen die chaos horen. Dat is het bijzondere.
Door de stad loopt ook Stephen Dedalus, een jonge, gefrustreerde schrijver. Hij is een beetje een zeurderige, arrogante intellectueel die worstelt met zijn geloof, zijn familie en zijn artistieke ambities. De twee kennen elkaar nauwelijks, maar hun paden kruisen zich steeds opnieuw.
Het verhaal bouwt langzaam toe naar het moment dat ze elkaar echt ontmoeten. Het is een vader-zoek-verhaal, maar dan andersom. Stephen zoekt een spirituele vader, Bloom zoekt een zoon.
Het is niet alleen wat er gezegd wordt, maar wat er in je hoofd gebeurt
Hier wordt het interessant. Joyce wilde niet alleen vertellen wat er gebeurde, maar vooral hoe het voelde en dacht. De kern van Ulysses is de 'stream of consciousness'.
Stel je voor dat je hoofd een radio is die nooit uitzet.
Je hoort wat je zegt, maar ook wat je denkt, wat je je herinnert, wat je ruikt, wat je van plan bent te eten en die vervelende gedachte van gisterenavond die je nog steeds niet kwijt bent. Zo schrijft Joyce. In de eerste hoofdstukken is de taal nog redelijk normaal, maar hoe verder je komt, hoe meer je in de hoofden van de personages kruipt.
Neem Molly Bloom, de vrouw van Leopold. Ze heeft aan het einde van het boek een monoloog van bijna 40 pagina's. Zonder hoofdletters of aanhalingstekens.
Ze ligt in bed, denkt aan seks, aan vroeger, aan boodschappen, aan hoe ze zich voelt.
Het is een achtbaan van gedachten. Je leest niet zozeer een verhaal, je ervaart een bewustzijn. Het is alsof je bij iemand op de bank zit en diens ongefilterde gedachten hoort. Dat maakt het zo intens en persoonlijk.
Een moderne Odysseus in de stad
Ja, het is een moderne versie van Homerus' Odysseus. Maar maak je niet druk, je hoeft de Griekse mythologie niet te kennen.
De verwijzingen zijn een soort Inside jokes voor degenen die het weten. Lees het vooral als een gewoon verhaal.
- Een arrogante krantenredacteur (een cycloop).
- Een liftster in een bordeel (een sirene).
- Zijn vrouw, Molly, die wacht in hun bed (het eiland van Calypso).
- De begrafenis van een vriend (de onderwereld).
Bloom is Odysseus, die door de zee (lees: Dublin) reist. Hij ontmoet monsters, tovenaars en verleidelijke sirenes. In Ulysses zijn dat： Het geeft het chaotische straatleven van Dublin, net als in de beroemde roman van Virginia Woolf, een episch tintje.
Alsof een gewone dag in de supermarkt opeens een heroïsche queeste wordt.
Het toont aan hoe groot en belangrijk een 'gewone' dag kan voelen. Het maakt het alledaagse bijzonder. Je hoeft de mythologie niet te snappen om te genieten van de grap.
Waarom zou je dit lezen? De kern van de uitdaging
Waarom zou je je in zo'n dik en ingewikkeld boek storten? Omdat het een van de eerste boeken is die echt laat zien hoe het is om mens te zijn.
Ons brein is een rommeltje. We zijn niet altijd logisch.
"Als je een boek wilt lezen dat je hersenen opnieuw leert programmeren, dan is dit het. Het is een work-out voor je verbeelding."
We zijn bezig met seks, verdriet, eten, werk, politiek, kunst en wat we vanavond gaan doen, allemaal tegelijk. Ulysses vangt dat. Het is een standaardwerk geworden omdat het een nieuwe manier van schrijven heeft uitgevonden. Het is de basis voor bijna alle literatuur die daarna over bewustzijn is geschreven.
Het is ook een boek over medeleven. Ondanks al het geëxperimenteer met taal, is het hart van het verhaal de vriendelijkheid van Bloom.
Hij helpt anderen, denkt na over onrecht en probeert gewoon zijn plek te vinden. Het is een boek dat je leert kijken naar de mensen om je heen en je afvraagt: wat speelt er allemaal in hun hoofd? Wie zich wil verdiepen in de gelaagdheid van klassiekers, vindt in onze Naar de vuurtoren analyse de nodige verdieping. Het maakt je een betere kijker en een betere lezer.
Hoe lees je Ulysses zonder gek te worden? Praktische tips
Oké, de berg beklimmen. Hoe doe je dat zonder onderweg op te geven?
Het allerbelangrijkste is: leg de druk weg. Je hoeft het niet in één keer te lezen. Je hoeft niet alles te begrijpen. Het is prima om hoofdstukken over te slaan.
Jouw boek, jouw regels. Lees het als een ontdekkingstocht, niet als een examen.
Geniet van de stukken die je begrijpt en laat de rest gewoon over je heen komen.
Gebruik een leesgids. Echt, het helpt. Boeken als die van Frank Harris of Stuart Gilbert (de klassieker) leggen de structuur en de grapjes uit. Er zijn ook modernere, zoals Ulysses Guide.
Ze zijn als een wandelgids die je de interessante routes laat zien. Je kunt ze los kopen voor een euro of 15 tot 25.
Of download een gratis versie van Project Gutenberg en gebruik een online gids. Zo weet je waar je naar moet kijken zonder dat je de lol verliest. Lees hardop.
De taal van Joyce is gemaakt om gehoord te worden. De ritmes, de klanken, de herhalingen; het werkt veel beter als je het uitspreekt, net zoals bij een diepgaande analyse van De druiven der gramschap.
Zoek een versie met een duidelijke lettertypes. De standaard Penguin Classics versie is prima (meestal rond de €15-€20).
De Everyman's Library uitgave is mooi en stevig (rond de €25). Kies er een die prettig in de hand ligt.
Het is een marathon, geen sprint. Dus pak je leesbril, zet een kop thee en begin gewoon. Je zult versteld staan wat je tegenkomt.