Roald Dahl: De duistere kant van zijn kinderboeken
De man achter de verhalen
Roald Dahl was veel meer dan alleen die man die kinderen fantastische verhalen voorschotelde.
Hij was een echte avonturier met een rugzak vol bizarre ervaringen. Zijn leven leest soms als een spannender boek dan zijn eigen fictie.
Tijd als gevechtspiloot
Om te begrijpen waar die duistere toon in zijn werk vandaan komt, moet je kijken naar wat hij allemaal heeft meegemaakt. Voordat Dahl ooit een kinderboek schreef, zat hij middenin de Tweede Wereldoorlog. Hij diende als gevechtspiloot in de Royal Air Force, de RAF. Zijn vliegtuig werd neergeschoten boven Libië en hij overleefde ternauwernood met ernstige verwondingen.
Die intense gevechten en de kwetsbaarheid van het leven lieten diepe sporen na.
Spionagewerk
Deze ervaringen gaven hem een scherp oog voor gevaar en absurditeit, iets wat later zijn schrijfstijl zou bepalen. In Washington D.C. begon hij zijn schrijverscarrière niet met kinderboeken, maar met korte verhalen voor volwassenen. Tegelijkertijd werkte hij voor de Britse inlichtingendienst.
Hij schreef artikelen en verhalen die de geallieerde zaak moesten steunen. Die tijd sijpelt door in zijn latere werk: de plotselinge wendingen, het cynisme en de donkere humor.
Eerste schrijversjaren
Hij leerde dat de wereld vaak een rare en wrede plek is, en dat idee nam hij overal mee naartoe.
Zijn eerste grote succes kwam eigenlijk per ongeluk. Hij schreef verhalen over zijn avonturen als piloot, en die werden gepubliceerd in bladen als The Saturday Evening Post. Zijn literaire agent stelde voor om eens iets voor kinderen te proberen.
Het resultaat was De Gremlins, een verhaal over wezens die vliegtuigen sabotageeren. Dit was het begin van een loopbaan die hem tot een van de meest geliefde en tegelijkertijd meest controversiële schrijvers zou maken.
Zwarte humor en macabere elementen
Lezen met Dahl voelt vaak als een wandeling door een donker bos: je weet dat er gevaar schuilt, maar je kunt niet stoppen met kijken. Hij was een meester in het mengen van grappig met eng.
Veel volwassenen vragen zich af waarom kinderen zo genieten van zijn griezelverhalen. Het antwoord is simpel: kinderen voelen zich graag stoer. Ze houden van het gevoel dat ze iets aankunnen wat anderen te spannend vinden.
Waarom kinderen van griezelen houden
Dahl gaf kinderen precies dat beetje spanning dat ze nodig hebben. In zijn boeken gebeuren echt enge dingen.
Kinderen worden ontvoerd, gemarteld of achtervolgd. Maar hij deed het altijd met een knipoog. De angst werd dragelijk gemaakt door flinke doses humor.
De rol van slechte volwassenen
Zoals de manier waarop de Grote Vriendelijke Reus (GVR) praat, of de bizarre plannetjes van Matilda. Het maakte lezen spannend en veilig tegelijk.
Een typisch Dahl-element is de vreselijke volwassene. Denk aan de gemene tantes in Matilda of de gierige ouders van Sjakie.
Deze figuren zijn vaak karikaturen: ze zijn extreem lelijk, asociaal en wreed. Waarom deed hij dat? Omdat kinderen zich soms machteloos voelen tegenover de volwassen wereld. Dahl gaf ze een schurk om te haten en een held om te juichen. Dat maakt de overwinning aan het einde extra zoet.
De bekendste kinderboeken van Dahl
Hoewel zijn stijl vaak duister is, zijn de boeken wereldberoemd geworden. Ze staan in de kast van bijna elke bibliotheek en zijn in talloze films en musicals verwerkt.
Zijn verhalen spreken tot de verbeelding door de combinatie van waanzinnige ideeën en herkenbare emoties. Hieronder bespreken we een paar van zijn grootste successen. Dit boek verscheen in 1964 en is misschien wel zijn beroemdste werk.
Sjakie en de Chocoladefabriek
Het verhaal gaat over de arme Sjakie Bucket die een gouden ticket vindt, een fantasievolle wereld die doet denken aan de creativiteit van de vrouw die Nederland leerde lezen.
Hij mag de fabriek van de excentrieke Willy Wonka binnen. Het is een verhaal over verleiding en moraal, dat qua scherpte bijna doet denken aan Willem Frederik Hermans, de meester van de polemiek. De andere kinderen die meegaan zijn vreselijk en worden gestraft voor hun slechte gedrag (ze vallen bijvoorbeeld in een chocoladerivier of zwellen op tot een braambes).
Matilda
Het is een klassieker die nog steeds verkrijgbaar is voor ongeveer €15,-. Matilda vertelt het verhaal van een klein meisje met briljante hersens en vreselijke ouders.
Ze ontdekt dat ze telekinetische krachten heeft. Dit boek (uitgegeven in 1988) is een ultiem wish-fulfillment verhaal voor kinderen die zich onbegrepen voelen.
De Heksen
De scène waarin Matilda haar lerares Trunchbull laat schrikken met een springtouw is legendarisch. Je koopt dit boek vaak al voor €12,- tot €18,-. In 1983 bracht Dahl De Heksen uit. Hierin wordt een jongen door zijn oma gewaarschuwd voor heksen die kinderen in muizen veranderen.
Het is misschien wel zijn meest macabere boek. De hoofdpersoon verandert écht in een muis en er sterft iemand.
De GVR
Toch is het een prachtig verhaal over moed en het goede in jezelf vinden, ook als je klein bent. Het is te koop voor rond de €14,-. De GVR (uitgegeven in 1982) toont een zachtere kant van Dahl.
Sophie wordt ontvoerd door de Grote Vriendelijke Reus, die in plaats van kinderen op te eten 'droomrook' verzamelt. Het is een verhaal over vriendschap en het verslaan van gemene reuzen.
De film die Steven Spielberg er later van maakte, zorgde ervoor dat dit verhaal nog bekender werd. Het boek is een favoriet voor €13,- tot €16,-.
Verhalen voor volwassenen: Tales of the Unexpected
Veel mensen weten niet dat Dahl ook korte verhalen voor volwassenen schreef.
Korte verhalen
Deze verhalen werden vaak gepubliceerd in bladen als The New Yorker. Ze zijn scherp, cynisch en eindigen bijna allemaal met een onverwachte wending.
Hier zie je de echte duistere kant van de auteur zonder de filter van kinderliteratuur. De verhalen gaan vaak over wraak, bedrog of de donkere kant van de liefde. Ze zijn geschreven in een simpele, directe stijl, maar de impact is groot. Denk aan verhalen over een man die zijn vrouw wurgt met een kous, of over een slachtoffer van een val die wraak neemt op zijn belager, vergelijkbaar met de gelaagdheid die we kennen van Harry Mulisch, de alchemist van de Nederlandse letteren.
Plottwists en cynisme
Ze zijn vaak korter dan 10 pagina's, maar blijven lang hangen. Het kenmerk van deze verhalen is de plottwist op het einde.
De wereld die Dahl schetst is er een waar het lot wreed kan zijn en waar menselijke zwakheden leiden tot verval. Dit genre, later bekend als 'Tales of the Unexpected' (naar de tv-serie), is perfect voor lezers die houden van een snelle, donkere thriller. Ze kosten vaak weinig, een bundel is te vinden voor €10,- tot €20,-.
Recente controverses en aanpassingen van zijn werk
Ondanks zijn populariteit staat Dahl de laatste jaren in de schijnwerpers vanwege de inhoud van zijn boeken. Sommige passages worden nu gezien als beledigend of racistisch.
Dit leidde tot een felle discussie in de literaire wereld over hoe we omgaan met het verleden.
Gevoeligheidslezers (sensitivity readers)
De uitgeverij Puffin besloot in 2023 om aanpassingen door te voeren in Dahlen boeken. Ze huurden 'sensitivity readers' in, mensen die controleren op kwetsende taal. Woorden die over lichaamsgewicht, ras of mentale gezondheid gingen, werden veranderd.
Zo werd 'dik' vaak vervangen door 'groot' en werden sommige verwijzingen naar etniciteit weggehaald. Dit zorgde voor ophef: is dit censuur of noodzakelijke modernisering? De reacties waren verdeeld. Sommigen vonden het goed dat de boeken toegankelijker werden gemaakt voor kinderen van nu.
Reacties uit de literaire wereld
Anderen, waaronder de Roald Dahl Story Company, benadrukten dat je de originele tekst moet bewaren om de kunst niet aan te tasten.
De discussie raakt een gevoelige snaar: hoe respecteer je de historische context terwijl je zorgt dat de boeken nu nog leuk zijn? De aangepaste versies kosten evenveel als de originele, meestal rond de €15,-.