Margaret Atwood: De profetische kracht van haar boeken

Petra Heinink

Literatuurwetenschapper en boekenblogger

Je kent dat gevoel wel: je leest een boek en denkt: "Wow, dit had de auteur niet kunnen weten toen het geschreven werd." Bij Margaret Atwood is dat gevoel vaker raak dan bij wie dan ook.

Haar boeken lijken soms geschreven met een glazen bol. Ze voorspelden niet de lotto-cijfers, maar wel de angst voor klimaatverandering, de opkomst van surveillance en de manier waarop vrouwenrechten onder druk konden komen te staan. In dit dossier duiken we in de 'profetische kracht' van Atwood.

Waarom blijven haar verhalen zo hard aankomen? En hoe lees je haar werk met die blik? Laten we beginnen.

Wat bedoelen we met 'profetische kracht'?

Als we zeggen dat Atwood een profete is, bedoelen we niet dat ze in de toekomst kan kijken.

Haar 'profetische kracht' zit 'm in haar scherpe analyse van het heden. Ze neemt de trends die we nu zien – technologie, politiek, milieu – en trekt een denklijn door naar een logische, soms grimmige toekomst. Ze is als een waarschuwingslicht voor de maatschappij. Haar boeken zijn geen fantasy, ze zijn "speculative fiction" oftewel verhalen die gebaseerd zijn op bestaande mogelijkheden.

Stel je voor: je ziet een kleine spanning oplopen tussen groepen in de samenleving. Atwood neemt die spanning en vraagt: "Wat gebeurt er als dit doorgaat en we niks doen?" Dat is de kern van haar aanpak.

Ze bouwt haar werelden met materialen die we allemaal kennen. Haar toekomstvoorspellingen voelen zo echt omdat ze gebaseerd zijn op geschiedenis en psychologie.

Ze gebruikt geen magie, alleen menselijk gedrag. Daarom voelen haar boeken vaak zo ongemakkelijk dichtbij. Ze schrijft over het nu, maar dan net iets doorgetrokken.

Dat maakt haar werk niet alleen spannend, maar ook een soort leesgids voor het moderne leven. Het is een waarschuwing in boekvorm.

Hoe werkt die spiegel? De kern van haar methodiek

Atwood's truc is simpel maar briljant: ze neemt wat er nu gebeurt en versterkt het.

Kijk naar The Handmaid's Tale (Het Verhaal van de Dienstmaagd). Ze schreef dit in de jaren 80, een tijd waarin ook andere grootmeesters van de historische roman hun sporen verdienden.

Ze had geen idee dat een politieke beweging in de VS decennia later precies dezelfde symbolen (de rode jurken) zou gebruiken. Waarom werkt dit zo goed? Omdat ze keek naar de geschiedenis van totalitaire regimes en de angst voor milieu- en geboortecijfers in de jaren 80. Ze mixte die elementen.

Een ander goed voorbeeld is Oryx and Crake (uit de MaddAddam-trilogie). Hierin draait het om genetische manipulatie en de arrogantie van tech-giganten.

Atwood zag de biotech-industrie opkomen en vroeg zich af: wat als we dieren maken die voor ons moeten bloeden? Wat als er een virus uit een lab ontsnapt? Dit boek verscheen in 2003.

Jaren later zaten we midden in de coronapandemie en zagen we AI en genetische modificatie dagelijks in het nieuws. Zoals de filosofe onder de schrijvers zou zeggen: ze legde de basis van de angst al bloot.

Haar werkwijze is concreet: ze observeert, ze verbindt en ze schrijft. Ze neemt de "als-dan" logica van de samenleving en maakt er, net als in de populaire polderthrillers, een meeslepend verhaal van.

Daarom voelt het niet alsof je science fiction leest, maar alsof je een waarschuwing leest die nu geschreven wordt.

De boeken die de toekomst voorspelden (en wat ze nu kosten)

Wil je deze 'profetische kracht' zelf ervaren? Dan moet je bij een paar specifieke boeken zijn. Dit zijn de klassiekers die nu harder aankomen dan ooit. Hieronder vind je een selectie van de belangrijkste werken, inclusief wat je ongeveer kwijt bent voor een exemplaar voor je boekenkast.

• The Handmaid's Tale (Het Verhaal van de Dienstmaagd): Dit is het boek. Het verhaal over Gilead, een fundamentalistische staat waar vrouwen geen rechten meer hebben. Het is geschreven als reactie op de conservatieve golf in de jaren 80, maar voelt nu actueler dan ooit. Je betaalt voor een paperback ongeveer €12 tot €15. Er bestaan ook prachtige editities met harde kaft voor rond de €25. Een must-have voor elke serieuze lezer.
• The Testaments (De Testamenten): Dit is de sequel op Het Verhaal van de Dienstmaagd, uitgekomen in 2019. Het laat zien wat er gebeurt na de gebeurtenissen uit het eerste boek. Atwood schreef dit omdat ze vond dat de wereld een antwoord verdiende op de vraag: "Hoe eindigt dit?" Het voelt als een historisch document geschreven vlak voor de actualiteit. Een paperback kost vaak rond de €10 tot €14.
• Oryx and Crake (MaddAddam trilogie): Voor de lezers die meer houden van dystopie door technologie. Dit boek gaat over een wereld die is ingestort door een virus, en de rol van wetenschap daarin. Het is donker, slim en voelt extreem modern. Deel 1 is vaak te vinden voor €9 tot €13.
• Alias Grace (De Blauwbaard): Hoewel dit historische fictie is, past het in het rijtje. Atwood onderzoekt hier hoe we naar vrouwen kijken, schuld en onschuld, en de kracht van verhalen. Het is gebaseerd op een waargebeurde moordzaak uit de 19e eeuw, maar de thema's over hoe vrouwen worden behandeld door het rechtssysteem zijn tijdloos. Verwacht te betalen: €10 - €15.

Praktische tips: Hoe lees je Atwood met 'profetische ogen'?

Atwood lezen is één ding. Begrijpen waarom haar boeken zo'n impact hebben, is iets anders. Hier zijn een paar concrete tips om het meeste uit je leeservaring te halen.

Je hoeft geen literatuurwetenschapper te zijn, maar met deze trucjes zie je veel meer.

1. Zoek de historische context op. Voordat je begint, Google even: "Wanneer geschreven?" en "Wat gebeurde er toen?" (bijvoorbeeld: de jaren 80 met de Moral Majority in de VS). Dan snap je ineens waarom bepaalde thema's zo bedreigend waren voor Atwood.
2. Maak aantekeningen in de kantlijn. Pak een potlood. Onderstreep zinnen die nu ook zouden kunnen gebeuren. Schrijf erbij: "Dit zie ik nu ook in het nieuws." Dit maakt het lezen interactief en helpt je de link te leggen.
3. Lees haar essays erbij. Atwood schrijft ook veel non-fictie. Boeken zoals Payback of essays in kranten leggen haar denkwereld bloot. Dit helpt je te begrijpen dat ze niet zomaar een verhaal verzint, maar een maatschappelijke analyse doet.
4. Doe de 'Wat als' test. Na elk hoofdstuk of elke pagina, vraag jezelf af: "Wat als dit in Nederland gebeurt? Hoe zou dat eruitzien?" Dit maakt het verhaal persoonlijk en minder 'ver van je bed'.

Margaret Atwood schrijft niet om je bang te maken. Ze schrijft om je wakker te schudden.

Haar boeken zijn spiegels die we soms liever niet zien. Maar door ze te lezen, begrijpen we de wereld om ons heen net een beetje beter. En dat is een krachtige reden om haar werk te blijven lezen.