Alice in Wonderland: De vele adaptaties vergeleken met Carroll's werk
Ken je dat? Je leest een boek, en je hoofd maakt meteen een eigen film.
Vooral bij 'Alice in Wonderland' gebeurt dat. Lewis Carroll schreef in 1865 een verhaal vol bizarre logica en dromerige taal. Sindsdien heeft iedereen geprobeerd die droom te vangen: filmmakers, toneelschrijvers, game-ontwikkelaars.
Ze draaien Alice om, maken haar actieheld, of juist een duistere tiener.
Het is een chaos van versies. En elk van die versies zegt iets over wat we zelf belangrijk vinden. De echte Alice uit het boek is namelijk een wetenschappelijke nieuwsgierigheid, een logisch kind in een onlogische wereld. De films? Die zijn vaak avonturen.
Waarom die vergelijking eigenlijk belangrijk is
Je vraagt je misschien af: waarom zou ik de boeken naast de films leggen? Simpel. Omdat je zo leert begrijpen wat een verhaal nu echt maakt.
Is het de plot? De karakters? Of de sfeer? Als je de originele Alice leest, voel je de Britse humor. Je proeft de wiskundige grapjes die Carroll erin verstopte.
Films móeten dat vaak vertalen naar beeld. En wat er dan afvalt, of juist wordt toegevoegd, vertelt een heel nieuw verhaal.
Neem de lengte. Een boek leun je achterover en bepaal je eigen tempo. Een film sleurt je mee in een tempo van 24 beelden per seconde. In een boek mag Alice rustig een uur praten met een rups.
In de film van Disney uit 1951 zit er muziek in en is ze binnen tien minuten weer wakker. Dat is niet goed of fout, het is een andere keuze.
Door die keuzes te zien, waardeer je zowel het boek als de film meer. Je ziet waarom regisseurs soms drastisch ingrijpen.
De klassieke Disney-versie (1951): Een tekenfilm met een eigen wil
De meeste mensen denken direct aan de tekenfilm van Disney uit 1951. Die is iconisch.
Alice draagt haar blauwe jurk, de Hoedenmaker is vrolijk gek, en de Kaarten zijn boos. Als je het boek kent, vallen direct dingen op die ontbreken. Zo is er in de film geen 'Muis die een zwempartijtje houdt' en is de scene met de 'Paddenstoel die je groot of klein maakt' enorm uitgebreid. Disney moest het verhaal namelijk passen in een speelfilm van ongeveer 75 minuten.
Daarom schrapten ze hoofdstukken en voegden ze liedjes toe. De 'Mad Hatter's Tea Party' is in het boek vooral vermoeiend en repetitief, in de film is het een feestje.
De Alice uit het boek is soms best bot en verveeld; de film-Alice is een onschuldig, nieuwsgierig meisje.
Disney nam de rauwe randjes van Carroll eraf en maakte er een vrolijke musical van.
De film kostte destijds ongeveer 3 miljoen dollar (een enorm bedrag toen), en het doel was vooral entertainment. Geen filosofie, maar lol. Wat je mist in de Disney-film is de grimmigheid, een contrast dat we vaker zien bij literaire adaptaties waar de auteur zich niet in kan vinden.
In het boek worden dieren levend begraven en wordt Alice constant geïrriteerd. De film is lieflijk. Dat maakt 'm perfect voor kinderen, maar als volwassene met het boek in het achterhoofd, voelt het soms alsof je naar een echo van het origineel kijkt.
De 'Dark Alice' en Tim Burton: Een blockbuster met psychologie
Als je op zoek bent naar iets donkerder, kom je al snel uit bij Tim Burton.
Zijn 'Alice in Wonderland' uit 2010 is geen directe adaptatie. Het is eigenlijk een vervolg. Alice is nu 19, twijfelt over een verloving en valt per ongeluk weer in het konijnenhol. Dit is de Hollywood-versie met een budget van 200 miljoen dollar.
De focus ligt hier op 'slaan' en 'vechten'. Waar Carroll schreef over logica en taal, maakt Burton er een oorlog van.
De Rode Koningin (niet de Hartenkoningin uit het boek, maar een combinatie) is de schurk.
Alice moet de 'Vorpal Sword' vinden en de Jabberwocky doden. In het boek is de Jabberwocky alleen maar een gedichtje dat Alice reciteert. In de film is het een echte draak.
Dit is een heel ander genre: fantasy-actie. De karakters zijn in Burtons versie ook extremer.
De Hoedenmaker (Johnny Depp) is niet alleen gek, hij is getraumatiseerd. De Rode Koningin (Helena Bonham Carter) is niet bazig, ze is psychotisch met een enorm hoofd. Als je het boek leest, herken je de namen, maar de persoonlijkheden zijn vaak totaal anders. Deze films kosten in de bioscoop rond de €15,- per kaartje, en voor dat geld krijg je vooral veel spektakel.
- Logica vs. Actie: Het boek draait om denken, de film om vechten.
- Karakters: De Hoedenmaker is in de film een soort oorlogsveteraan.
- Setting: Wonderland is in de film een soort oorlogsgebied.
Andere bekende versies en wat ze anders doen
Natuurlijk zijn er meer interpretaties. De BBC-serie 'Alice' uit 2009 zet het verhaal op zijn kop door Alice (gespeeld door Sophie Lowe) wakker te laten worden in een echte wereld die heel erg op Wonderland lijkt.
Ze is een soort politieagent. Dit is meer sciencefiction en minder sprookje. Erg leuk als je van moderne twisten houdt. Een andere opvallende is de versie van Disney+ uit 2022, 'Alice's Wonderland Bakery'.
Hier is Alice een kleindochter van de originele en bakt ze taarten. Heel anders. Geen spanning, maar gezelligheid.
En dan is er nog de versie van Jan Švankmajer uit 1988.
Dat is een Tsjechische film die poppen en echte dieren mixt. Het is beangstigend en vervreemdend. Dat komt dichter bij de sfeer van het boek dan de vrolijke Disney-tekenfilm, want het voelt echt ongemakkelijk.
Deze varianten laten zien dat er geen 'echte' Alice is. Net zoals bij de grootste verschillen tussen boek en film, is er alleen Carroll's bronmateriaal en zijn er duizenden manieren om dat verhaal te beleven.
Wil je een film kopen? Op DVD of Blu-ray liggen de prijzen vaak tussen de €10,- en €25,-, afhankelijk van of je een collector's edition wilt.
Hoe kies je de juiste adaptatie voor jou?
Wil je de sfeer van het boek proeven? Lees dan eerst onze gids over de verfilmingen van The Great Gatsby voordat je de oude Disney-tekenfilm uit 1951 bekijkt.
Die isiswaar afgeslankt, maar de tekenstijl en de muziek vangen de droomachtige kwaliteit van het boek redelijk goed.
Zorg dat je de versie zonder live-action scenes koopt, want die bestaan ook. Wil je juist zien hoe modern filmmakers met het verhaal omgaan? Dan is de Tim Burton trilogie (Alice in Wonderland, Through the Looking-Glass) een spektakel.
Verwacht geen diepgaande filosofie over taal, maar wel gave effecten. Als je de DVD's tweedehands koopt via marktplaats of een kringloopwinkel, ben je vaak nog geen €5,- kwijt per stuk.
De allerbeste tip? Lees het boek. Echt. Koop een exemplaar met de originele illustraties van John Tenniel. Die zwart-wit tekeningen zorgen ervoor dat je je eigen fantasie gebruikt. Kijk daarna pas een film.
Dan zie je pas echt goed wat de filmmaker heeft toegevoegd of weggelaten.
Het is een spel tussen je eigen hoofd en het scherm. En dat maakt 'Alice in Wonderland' zo tijdloos.